Mikołajki obchodzone 6 grudnia wywodzą się z kultu Mikołaja z Miry, biskupa żyjącego w IV wieku. To właśnie opowieści o jego hojności i pomocy potrzebującym dały początek zwyczajowi anonimowego obdarowywania. Współczesny wizerunek Mikołaja jest jednak połączeniem dawnej tradycji religijnej, lokalnego folkloru i popkultury.
Kim był Mikołaj z Miry?
Mikołaj z Miry był chrześcijańskim biskupem żyjącym na przełomie III i IV wieku w Myrze, mieście położonym na terenie dzisiejszej Turcji. O jego życiu zachowało się niewiele pewnych informacji. Wiadomo natomiast, że szybko otoczył go kult, a opowieści o jego dobroci zaczęły krążyć wśród wiernych.
W tradycji chrześcijańskiej Mikołaj stał się symbolem hojności, troski o ubogich i dyskretnej pomocy. Najbardziej znane historie związane z jego postacią mają charakter legendarny, dlatego nie należy traktować ich jak potwierdzonej biografii. To właśnie one ukształtowały jednak obraz świętego jako darczyńcy.
Najczęściej przywoływane opowieści o Mikołaju z Miry pokazują go jako człowieka, który pomagał bez oczekiwania na wdzięczność:
- Legenda o trzech siostrach – według niej Mikołaj potajemnie przekazał pieniądze na posag dla trzech ubogich dziewcząt, wrzucając je nocą przez okno domu.
- Pomoc potrzebującym – opowieści przypisują mu rozdawanie majątku biednym i wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji.
- Ratowanie żeglarzy – jedna z legend mówi, że Mikołaj ocalił marynarzy podczas gwałtownej burzy, dlatego został także patronem żeglarzy.
- Obrona pokrzywdzonych – w późniejszej tradycji przedstawiano go jako opiekuna dzieci, podróżnych i osób niesprawiedliwie oskarżonych.
Historia o trzech siostrach ma szczególne znaczenie dla mikołajek. Pokazuje bowiem model pomocy udzielanej po cichu, bez publicznego nagradzania darczyńcy. Z czasem ten motyw połączono z wręczaniem dzieciom drobnych podarunków.
Dlaczego mikołajki obchodzimy 6 grudnia?
Data 6 grudnia jest związana z dniem wspominania Mikołaja z Miry, tradycyjnie uznawanym za dzień jego śmierci. Nie chodzi więc o datę jego urodzin, lecz o rocznicę odejścia biskupa, którego kult rozpowszechnił się w chrześcijańskiej Europie.
W średniowieczu dzień św. Mikołaja miał przede wszystkim religijny charakter. Wspominano jego życie, dobroć i cuda przypisywane jego wstawiennictwu. Z czasem obchody zaczęły obejmować także zwyczaje ludowe, między innymi dawanie dzieciom małych prezentów.
Jak religijna tradycja stała się zwyczajem obdarowywania?
Kult Mikołaja z Miry rozprzestrzenił się w Europie w średniowieczu. Wspomnienie świętego łączono z przedstawieniami, opowieściami i wydarzeniami organizowanymi przy kościołach. W niektórych miejscach dzieci otrzymywały drobne upominki, naśladując dobroczynność przypisywaną biskupowi.
W Polsce zwyczaj obchodzenia dnia św. Mikołaja upowszechniał się stopniowo. Źródła wskazują na jego obecność już w XVI wieku, natomiast w XVIII wieku tradycja była szerzej zakorzeniona w życiu społecznym. Dawne obchody miały zarówno wymiar religijny, jak i lokalny. Dzieci mogły znajdować podarki w butach, przy łóżku lub w innych przygotowanych miejscach.
Współczesne mikołajki są w dużej mierze świecką tradycją rodzinną i szkolną. Tego dnia wręcza się najczęściej drobne prezenty, słodycze albo symboliczne upominki. W wielu domach podarunki pojawiają się w nocy z 5 na 6 grudnia, co nawiązuje do legendy o anonimowej pomocy udzielanej przez Mikołaja.
Trzeba przy tym rozdzielić dwie postacie. Mikołaj z Miry był biskupem i bohaterem tradycji religijnej, natomiast Santa Claus w czerwonym stroju, z dużym workiem i zaprzęgiem reniferów to późniejszy wizerunek kultury popularnej. Jego wygląd kształtowały ilustracje, literatura, reklama i kino. Kampanie Coca-Coli z XX wieku pomogły utrwalić czerwony, pogodny wizerunek Mikołaja, ale nie stworzyły samej tradycji mikołajek.
Kto przynosi prezenty w innych krajach?
Postać obdarowującego zmienia się zależnie od kraju i regionu. Nie wszędzie prezenty pojawiają się 6 grudnia, a w części miejsc zwyczaj przesunął się na Wigilię, Nowy Rok albo święto Trzech Króli.
| Kraj lub region | Postać obdarowująca | Termin wręczania prezentów |
|---|---|---|
| Polska | Święty Mikołaj, a w niektórych regionach także Gwiazdor, Aniołek lub Dzieciątko Jezus | 6 grudnia lub 24 grudnia, zależnie od zwyczaju |
| Holandia | Sinterklaas | 5 grudnia |
| Francja | Père Noël | 24 grudnia lub w nocy z 24 na 25 grudnia |
| Włochy | Befana | 6 stycznia, w święto Trzech Króli |
| Grecja | Święty Bazyli | 1 stycznia |
| Austria | Święty Mikołaj, któremu towarzyszy Krampus | Najczęściej 5 lub 6 grudnia |
Różnice pokazują, że mikołajkowa tradycja nie ma jednej, identycznej formy. W Polsce 6 grudnia kojarzy się przede wszystkim ze św. Mikołajem, natomiast prezenty wigilijne mogą przynosić także postacie regionalne. W Wielkopolsce i na Kaszubach jest to często Gwiazdor, na Śląsku Dzieciątko Jezus, a w części Małopolski Aniołek.
Co pozostało z dawnej tradycji?
Choć mikołajki przestały być dla większości osób świętem religijnym, zachowały najważniejszy motyw związany z Mikołajem z Miry. Jest nim radość dawania, szczególnie komuś, kto potrzebuje wsparcia. Drobny prezent znaleziony w bucie czy pod poduszką ma dziś przede wszystkim symboliczne znaczenie.
Skąd się wzięły mikołajki? Ich źródłem jest pamięć o biskupie z Miry, rozwinięta przez średniowieczne legendy i późniejsze zwyczaje ludowe. Współczesna forma święta jest świecka i różni się od dawnych obchodów, ale nadal opiera się na tej samej idei – bezinteresownym sprawianiu komuś radości.